Հաճախ նշում եմ, որ ռուսական կայսրությունը...

10:54:00 30.03.2026

Հաճախ նշում եմ, որ ռուսական կայսրությունը (ինչպես նաև ամերիկյան կայսրությունը) կործանման եզրին է, քանի որ ապրում է իր վերջին տարիները, և նրա փլուզումը ավելի դաժան է լինելու, քան ցարական Ռուսաստանի և Սովետի փլուզումները իրար հետ միասին վերցրած: Սա նշում եմ որպես գալիք դրական իրադարձություն հայ ազգի համար, քանի որ դա մեզ համար հնարավորության պատուհան կբացի՝ իրական ազգային հեղափոխություն անելու ու ազգային պետություն կերտելու: Սակայն շատ հայեր նման սցենարը վտանգավոր են համարում, քանի որ, իրենց պատկերացմամբ, Ռուսաստանի կործանման դեպքում Թուրքիան գերակայություն կունենա այս տարածաշրջանում, և Հայաստանը ամբողջությամբ կթրքացվի կամ նման այլ պնդումներ են անում:

Մի պահ կար իմ կյանքում, նախքան քաղաքականությամբ ակտիվ զբաղվելը և շարժում հիմնադրելը, որ ես էլ էի հավատում այդ մեծ ստին, որովհետև կարծում էի՝ հետսովետական Ռուսաստանը տարբերվում է ցարական ու սովետական Ռուսաստանից: Բայց հետո հասկացա, որ իրականում նույն քաղաքականությունն է շարունակվում. քաղաքականություն, որն ուղիղ հակադրվում է մեր ազգի շահերին: Հազար անգամ կրկնել եմ, որ ռուսներն ու թուրքերը կարող են իրար ատել, տարաձայնություններ ունենալ և նույնիսկ միմյանց դեմ պատերազմել, բայց հայկական հարցի դեպքում նրանք միանում են իրար՝ ընդդեմ Հայաստանի: Թուրքերը՝ որպես մեր բացահայտ ոխերիմ թշնամի, իսկ ռուսները՝ որպես մեր թիկունքին հարվածող նենգ «դաշնակից»: Երկուսն էլ իրենց շահերն են առաջ տանում այս տարածաշրջանում՝ մեր անկախ պետականության շահերի հաշվին: Նրանք, ինչպես նաև սիոնիստները, ամեն ինչ անում են, որպեսզի հանկարծ անկախ, միացյալ ու հզոր Հայաստան չստեղծվի: 

Առաջին հայացքից գուցե տրամաբանական թվա, որ առանց Ռուսաստանի Թուրքիան կհզորանա, բայց պատմությունը մեզ ցույց է տվել լիովին այլ բան՝ որ Ռուսաստանը օրհասական ժամանակներում գրեթե միշտ օգնել է թուրքերին: Ահա մի քանի կարևոր պատմական փաստեր.

1798թ-ին ֆրանսիական բանակը, Նապոլեոն Բոնապարտի առաջնորդությամբ, ներխուժեց Եգիպտոս, որը պաշտոնապես Օսմանյան կայսրության մաս էր կազմում: Նապոլեոնի նպատակն էր թուլացնել Մեծ Բրիտանիային՝ սպառնալով Բրիտանիայի ճանապարհին դեպի Հնդկաստան և ընդլայնելով Ֆրանսիայի ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում: Այս ամենը, բնականաբար, մեծ սպառնալիք էր առաջին հերթին հենց օսմանցիների համար, սակայն նրանց փրկության եկավ Ցարական Ռուսաստանը: Չնայած նրան, որ Ռուսաստանը և Օսմանյան կայսրությունը «թշնամիներ» էին, Նապոլեոնի ներխուժումը երկուսին էլ ահազանգեց ու համախմբեց, որի արդյունքում հենց այդ նույն թվականին կնքվեց «Ռուս–Օսմանյան դաշինքը» Ֆրանսիայի դեմ, որը տևեց մինչև 1806թ.:

1920թ-ին Օսմանյան կայսրությունը արդեն փլուզվել էր և շարունակվելու էր մասնատվել, եթե բոլշևիկյան Ռուսաստանը՝ Վլադիմիր Լենինի ղեկավարությամբ, չֆինանսավորեր ու չզիներ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքին: Բոլշևիկները դա արեցին, որպեսզի քեմալիստները հաղթեն Թուրքիայի անկախության պատերազմում, որի արդյունքում չեղարկվեց Սևրի պայմանագիրը, և 1921թ-ին կնքվեցին Մոսկվայի և Կարսի «եղբայրության» պայմանագրերը», իսկ դրանից հետո՝ 1923թ-ին Լոզանի պայմանագիրը, որը հիմնադրեց ժամանակակից թուրքական պետությունը:

2016թ-ին, երբ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի դեմ հեղաշրջման փորձ էր կատարվում, նեոբոլշևիկյան Ռուսաստանը՝ Վլադիմիր Պուտինի ղեկավարությամբ, նրան օգնության հասավ՝ նախօրոք զգուշացնելով հեղաշրջման փորձի մասին: Ըստ տարբեր աղբյուրների՝ ռուսական հետախուզությունը որսացել էր թուրք սպաների հաղորդակցությունները և զգուշացրել Էրդողանին, որի արդյունքում ավելի ամրապնդվեց նեոքեմալիստական բռնապետությունը Թուրքիայում:

Չեմ էլ նշում բազմաթիվ այլ փաստեր, թե ինչպես, օրինակ, 2020թ-ի դավադիր պատերազմը և Արցախի հայաթափումը երբեք չէր լինի առանց Կրեմլի թույլտվության ու աջակցման:

Փաստորեն տեսնում ենք, որ այս վերջին 250 տարում ռուսական կայսրությունը՝ իր տարբեր ձևաչափերով (ցարական, սովետական, պուտինյան), Թուրքիային լուրջ վտանգներից փրկել է առնվազն երեք անգամ երեք ամբողջությամբ տարբեր ժամանակներում: Ի՞նչ կլիներ թուրքերի իրավիճակը այսօր, եթե ռուսական քաղաքականությունը նման պրոթուրքական դիրքորոշում չբռներ նման ճակատագրական ժամանակներում, միայն Արարիչը գիտի: Սակայն մենք այս ամենից կարող ենք եզրակացնել, որ «առանց Ռուսաստանի Թուրքիան կհզորանա» տարածված մեծ սուտը չի համապատասխանում պատմական իրականությանը: Ճշմարտությունն այն է, որ ռուսական կայսրության վերջնական փլուզման արդյունքում շատ հավանական է, որ Թուրքիան էլ նույն ճակատագրին արժանանա: Դա կարող է կատարյալ իրավիճակ ստեղծել իրական հայ ազգային վերածննդի և Մեծ Հայքի վերականգնման համար: